Svanefamilie i nordre enden av Dåfjorden i går. Foto: Kjetil Rydland.

Svaner med ungar er i desse dagar eit vanleg syn i Fitjar, på sjøen og ved grunne vatn og tjørnar.

Svanene som hekkar hos oss er knoppsvaner, og er lette å skilja frå songsvanene på det raudlege nebbet og den svarte kulen ved nebbrota. Ifølgje Aschehougs fuglebok (2012) har knoppsvana si utbreiing langs kysten frå svenskegrensa til Karmøy i Rogaland.

Dette var sikkert sant for nokre tiår sidan, då me var ungar, men er ikkje heilt presist lenger. Wikipedia har då også fått med seg at «arten spres seg fort i Hordaland og hekker nå på flere steder.»

Me som meiner at svaner er «noko nytt» på våre kantar, har altså heilt rett. Då må var ungar, hadde me knapt sett ei svane; me hadde berre høyrt om ei svane, nemleg «Den grimme ælling» i eventyret til H.C. Andersen. I dag er svaner eit ordinært syn ved Fitjarsjøen, Vestbøstadtjødno og mange andre tjørnar og vatn i Fitjar.

Svanefamilie beitar i Pøylo, heilt nord i Dåfjorden. Foto: Kjetil Rydland.

Svanene lever nesten berre av plantekost, og hentar maten sin under vatn. Dei dykkar ikkje, men strekkjer den lange halsen sin mot botnen. Dersom det er djupt, ser me berre bakenden av svana som stikk opp or vatnet. Dei hentar mat ned til halvannan meters djup; populær føde er ålegras, havgras, tjønnaks, kransalger og vasspest. Det har vist seg at svaner har gjort god nytte for seg i område med uønskt vasspest.

Dei beste hekkeplassane er grunne innsjøar med mykje vegetasjon. Ein kan derfor anta at auka tilsig av næringsstoff frå jordbruket og tilgroing av mange ferskvatn har gitt knoppsvanene betre levekår. Hoa legg fire til sju egg i mai, og etter vel ein månad er egga klekte (Wikipedia). Resultata ser me rundt omkring i Fitjar i desse dagar.

Knoppsvana blei freda i Noreg i 1989, og det er ikkje jakt på fuglen. Men Fylkesmannen kan gi fellingsløyve på fuglar som gjer skade. Eit slikt løyve blei gitt i august 2017 på «Havnesjefen» i Osøyro, den mest kjende svana etter «Den grimme ælling. Som kjent måtte ein aggressiv hann bøta med livet etter å ha gått til angrep på barn og vaksne i hamnebassenget i Osøyro.

I dag er det nesten ingen som et svanekjøt. Men kjøtet er godt, og knoppsvana blei nok ikkje innført til Europa fordi ho er så staseleg å sjå til. For dei kongelege var svanekjøt ein ettertrakta rett, og til julemiddagen i år 1251 skal Henrik III av England ha servert 125 svaner. Og då erkebiskopen av York, George Neville, skulle ordinerast i 1465, blei det ete heile 400 svaner!

Om du vil smaka svanekjøt, vil me ikkje tilrå krypskyting, som er strengt forbode, Me foreslår heller ein tur til eit lite øysamfunn i Austersjøen, der grilla svane er gourmetmat. I utløpet av Austersjøen, midt mellom Sverige og Polen, med Bornholm som nærmeste nabo, ligg øyane Ludö og Kviksö, som på polsk heiter Mosznapot og Wydzielina. Her er svanekjøt sjølve «nasjonalretten».

Knoppsvane er ein flott fugl, men han er ikkje å spøka med! Foto: Kjetil Rydland.