Ordføraren gjorde stas på jubilaten i dag. Foto: Ingrid Hovstad

I samanheng med Gudrun Tufteland sin 100 årsdag har me fått lov til å pubilsera eit intervju med ho av Kjetil Rydland. Portrettintervjuet vart skrive til hennar 95 årsdag og stod på trykk i papirutgåva av Fitjarposten:

Gudrun Tufteland vart fødd på Skumsnes for snart 95 år sidan, og har ein lang og innhaldsrik karriere bak seg innan sjukepleie og diakoni.

Gudrun var ferdig utdanna på Menighetssøsterhjemmet i Oslo i 1947, og var då ei av yttarst få med fullverdig sjukepleiarutdanning i Fitjar. – Me skulle alltid presentera oss med «søster» framfor namnet vårt, seier Gudrun. Og alle i Fitjar, i alle høve over ein viss alder, kjenner henne som «søster Gudrun».

Født på Skumsnes

På Skumsnes – eller Nese – voks Gudrun opp i ein stor familie med seks søsken, tre eldre og tre yngre enn henne, på den garden som Nils Magne Skumsnes eig i dag. Det var fire bruk på Skumsnes den gongen, og dei hadde eit nært forhold til naboane.

– På Nese var me ein heil «menighet for oss sjølve», seier Gudrun. Samlingsstaden var gamlestova til faster Gyri; ho var ikkje faster hennar, men faster til ungane på nabogarden. – Her gjekk me ut og inn akkurat som det passa oss, seier Gudrun, og spesielt søndagskveldane var det fullt hus. Gudrun fortel at då ho kom heim frå Børtveit på juleferie i 1937, gjekk ho først innom til «Fasto» i gamlestova før ho gjekk heim.

Faster hadde ikkje familie. Ho hadde strikkemaskin, og strikka både natt og dag, spesielt før jul. Ho var den einaste på garden som hadde avis. Ho heldt både «Dagen» og «Kineseren», som i dag heiter «Utsyn». På veggen hadde ho bilete av alle kinamisjonsgeneralane, med Ludvig Hope i spissen.

–  Me hadde ikkje radio heime, fortel Gudrun, den nærmaste var hos Andreas Hovland. Han hadde vore i Amerika. Der gjekk folk av og til og høyrde på gudstenesta om søndagen. Gudstenesta blei avbroten då Hitler hadde gått inn i Polen. Då mor mi kom heim, var ho fortvila og bad til Gud, minnest Gudrun. Eigen radio fekk mora først i 1949, til 60-årsdagen sin.

Kristi Leivestad inspirerte

– Korleis hadde det seg at du blei sjukepleiar?

– At det skulle bli sjukepleiar, har nok med ei oppleving i barndommen heime på Skumsnes, då menighetssøster Kristi Leivestad var i pleie hos ei døyande kvinne i nabolaget. I stova stod det to senger, og dei kokte maten på ein vedomn som stod i stova, fortel Gudrun. Søstera flytta ut, og Kristi Leivestad flytta inn og hadde tilsyn med den sjuke både dag og natt.

Gudrun var berre ein jentunge den gongen. – Kristi Leivestad åt alle måltida sine hos oss, ho var så fin i menighetssøsteruniforma si! Og eg såg alltid opp til Kristi Leivestad, seier Gudrun. Ho trur spiren til sjukepleia kom herfrå, sjølv om det var mest ubevisst.

Gudrun Skumsnes blei utdanna sjukepleiar, eller menighetssøster, på Menighetssøsterhjemmet i 1947. Menighetssøsterhjemmet blei oppretta for å avhjelpa nød i heimane. Mange sjuke og gamle låg heime og hadde behov for stell. Her begynte Gudrun 1. februar 1944, og ho var ferdig tre år og tre månader seinare, klar til teneste i Fitjar.

Men det skulle bli eit stykke fram til sjukepleieutdanninga. Gudrun seier at ho ikkje hadde så mykje tru på seg sjølv i barndommen. Dette kom seg etter at ho hadde gått fire månader på Framnes. Det var onkel Ola Skumsnes som sette henne på ideen då han var heime frå Amerika på besøk. Då han hadde reist tilbake, fekk eg brev frå han: – Vil du gå på Framnes, så skal eg kosta det. Dermed var frøet til kunnskapens tre var sådd.

Huspostar

Men det skulle gå mange år før ho kom så langt. I 1935 var Gudrun ferdig på skulen, og då gjekk ho for presten. Dei første åra etterpå var ho i fleire huspostar, og annakvart år måtte ho vera heime på Skumsnes og hjelpa til. I 1936 fekk ho huspost hos Jens Fitjar på Rubbestadneset, der ho var frå mars til september.

Den neste husposten fekk ho på Børtveit i 1937. – Far lånte båt i Sandvikvåg og rodde meg til Hovland. Der overnatta eg hos veninna mi, Borghild Hovland, som seinare blei gift med Gjert Hatlevik. Neste dag kom rutebåten «Åkrafjord», og den tok meg til Børtveit, der eg gjekk i land i mørkninga. I dag går det fortare å reisa til Amerika! I løpet av det året eg var i huspost på Børtveit, var eg berre heime éin gong. Det var mellom jul og nyttår. Då rodde me til Vistvikjo, og Peder Nesse skyssa oss til Sandvikjo. Og då var eg nesten heime!

Bergen, krigen og Framnes

I 1939 reiste Gudrun til Bergen for å tena pengar til skulegang. – Eg var i Bergen då krigen braut ut, og vakna 9. april 1940 av sirener og skot frå festninga på Kvarven, fortel ho. I Bergen hadde eg huspost hos gamle fru Marthinussen, stemor til biskop Karl Marthinussen. Ei jente frå Skumsnes hadde vore der før meg, og det var ho som skaffa meg jobben; no var det min tur. Frua flytta til ei dotter som budde på Minde, medan eg la på flukt til Fitjar. Først blei eg med ein lastebil med flyktningar til Os. Derfrå gjekk ferda med flyktningar på ei ferje til Tysnes, og med lastebil over Tysnes. Med på lasset var familien Kristian og Rebekka («Bekko») Rein, som budde på Nesttun.

Heime låg mor til sengs, i sorg over alle borna sine, som var spreidde for alle vindar i den farlege krigstida. Etter kvart som ungane kom heim, blei ho betre, og snart var ho frisk og stod opp att. Eg blei heime til eg meg til Framnes. Etter som tyskarane hadde innteke Framnes med hestar og full styrke, kunne me ikkje begynna på Framnes før etter årsskiftet 1941. Ved juletider var tyskarane borte, og Mads og eg fekk beskjed om å begynna.

No kom det brev frå onkel Ola i Amerika; han våga ikkje senda pengar, for han var redd dei ikkje kom fram i desse krigstider. Men bror hennar, som også heitte Ola, hadde både arbeid og pengar. Derfor kunne ho låna pengar av han. Sjølv om ho klarte seg utan pengane til onkel Ola i Amerika, takkar ho enno han for at han sette henne på sporet.

I løpet av fire månader på Framnes lærte Gudrun meir enn på sju år heime i Fitjar, meiner ho. Dei tre første åra gjekk ho på gamleskulen i Osternes, og dei siste tre åra i det skulehuset som står i dag. Det var åtte elevar i kullet til Gudrun, men det var ein fådelt skule men mange fleire i klasse. Det var ofte 8-10 ungar i kvart hus den gongen. Berje Aarbø var lærar, men han var mykje borte, då han var ordførar og hadde mange andre verv.

Gudrun skuldar ikkje på undervisningstilbodet, men tar ansvaret sjølv for at ikkje lærdommen blei så stor i dei sju åra i skulen. – Eg brydde meg ikkje, seier ho, og det skuldast nok Janteloven: Du må ikkje tru at du er noko!

På Framnes gjekk ho på den praktiske linja, og lærte å setja opp vev. – Men det har eg gløymt for lenge sidan, seier ho. Det viktigaste eg lærte var norsk og matematikk, og norsken eg lærte på Framnes har eg alltid hatt god bruk for.  

– På Framnes fekk eg tru på at eg er nokolunde normalt utrusta, seier Gudrun med eit smil. Eg brydde meg meir om å læra, og hadde større utbyte av undervisninga enn eg hadde hatt på Fitjar. Her blei eg oppmuntra til å bli sjukepleiar, spesielt av Janne, som var sjukepleiar på Framnes. Eg fekk tru på det medan eg var på Framnes, no var dette det einaste eg ville bli. Det høvde for meg, for eg hadde alltid likt å hjelpa folk.

– Etter at eg hadde vore heime og hjelpt til eit år, såg eg at dei søkte etter hjelp på Waisenhuset i Bergen. Der var eg eit par år. Dei dreiv åtte små barneheimar, nokre med gutar og nokre med jenter. Eg likte meg godt, seier ho. Gudrun arbeidde på eit hus med berre jenter, eit stykke utanfor sentrum, mot sjøen. Her hadde dei fjøs med kyr, og ungane fekk den maten dei trong.

Privat foto, nytta i den opphavelege artikkelen.

Meninghetssøsterhjemmet

Medan Gudrun var der, søkte ho på sjukepleia. Kanskje hadde ho Kristi Leivestad i tankane då ho såg ein annonse i «For Fattig og Rik», der Menighetssøsterhjemmet lyste etter unge, truande jenter som ville bli sjukesøstrer. – Det er der eg skal gå, tenkte Gudrun.

– Første gongen blei eg første varamann, på vilkår av at eg kunne komma og begynna på kort varsel. Det kunne eg ikkje, for eg var i fast jobb, men året etter kom eg inn, og 1. februar 1944 begynte eg på Menighetssøsterhjemmet. – Då var det heilt svart i Oslo, fortel Gudrun. Det var krig, og tyskarar over alt, og ho opplevde at heile huset rista då engelskmennene bomba Victoria Terrasse 31. desember 1944. Ei av bombene rikosjetterte og råka ein trikk full av folk på Drammensveien.

Gudrun fortel at ho hadde det godt i Oslo. Det var aldri mangel på mat. Dei fekk svenskesuppe, basert på svensk råstoff, anten næringsrik ertesuppe eller havregrynssuppe kokt på tørrmjølk. Og dei budde gratis på internat. Dei var fire på eitt rom, og hadde gratis kost og losji. Menighetssøster-hjemmet hadde avtale med Rikshospitalet om praksis, og der fekk dei gratis kost i kantina.

Strengt

Sjølv om dei hadde det bra på skulen, var det strengt. Dei hadde ikkje lov å be mannfolk inn på rommet, uansett om det var brør eller andre nærskylde menn. Då Gudrun hadde vore i Oslo i vel eitt år og skulle feira gebursdag, ville ho be bror sin, Mads, men han kunne ikkje koma nærmare enn å setja foten i døropninga. – Hadde eg bedt han inn på rommet, hadde det blitt reprimande! Då hadde eg blitt kalla inn for å forklara meg, og kva tull eg heldt på med! Ei av veninnene hennar var forlova med ein mann som studerte til ingeniør i Zürich. Han våga ikkje senda brev direkte til henne på Menighetssøsterhjemmet, men sende det til ein kamerat i Oslo, som overrekte det til henne.

Mange av studentane hadde hatt sjølvstendige stillingar før dei begynte, og fann det vanskeleg å bli behandla som sjuåringar på Menighetssøsterhjemmet. Det skulle vera ro etter klokka 22 om kvelden, og dersom me kom for seint, måtte me ringja på. Vakta sleppte oss inn, men me blei skrivne inn i «svarteboka».

Dei var 20 jenter på kullet, og ingen strauk til eksamen. Dei hadde det kjekt i lag, men det var streng rangordning på Menighetssøsterhjemmet, også blant studentane. Dei som hadde begynt sist, var naturlegvis lågast rangert. – Og me blei betre behandla etter kvart som me hadde gått på skulen ei stund, seier Gudrun. Beltesøstrer, dei som var ferdige med andre året av utdanninga, fekk vera med på operasjonar og assistera legen ved andre undersøkingar. Då dei var ferdige med utdanninga og eksamen, fekk dei stiv snipp i skjorta, og instruksjonssjukepleiaren på skulen festa nåla med emblem. –  Nå er vi dus! sa ho.

Alltid likt å hjelpa og stella folk

Gudrun fortel at ho aldri har hatt problem med å sjå sjukdom og vonde ting på nært hald. – Eg kvidde meg til første gongen på operasjonsstova, fortel ho. Men det viste seg ikkje å vera vanskeleg, tvert imot var det interessant. Eg har alltid likt å hjelpa og stella folk, slik at dei blir betre, seier Gudrun. På gamleheimen likte eg meg ikkje så godt, det er verre å sjå på at det berre går ein veg.

På Menighetssøsterhjemmet var Gudrun blant dei første i landet som blei kjende med antibiotika.
– Penicillinet kom med freden, og siste året i sjukepleia lærte me å bruka det, seier ho. Me lærte av legane å blanda tørrampullar i vatn som me kjølte ned etter at me hadde kokt det. Penicillinet var laust pulver i eit glas med gummihette – me stakk sprøyta med det kokte vatnet ned i ampullen, og laga ein heil kur på den måten.

– Eg hugsar godt dei første gongene eg såg penicillin i bruk. Medan eg var i praksis på ein sjukeheim i Oslo, skulle me behandla ei dame med bakteriar i hjarteposen. Ho svak, men blei ganske fort frisk – hadde ho ikkje fått penicillin, hadde ho gått stilt og roleg ut av denne verda, seier Gudrun.

Ho fortel at ho begynte å bruka penicillin i arbeidet straks ho kom til Fitjar. Ho nemner spesielt eit lite barn som ho vakte over om natta og dryppa sukkervatn i munnen på. Også han kom seg.

Når eg spør om det er kallet som har drive henne, blir Gudrun litt nølande. – Kall og kall … eg reknar med Guds hjelp. Kallet er når du ser at alt legg seg til rette.

Sokneprest Bjørlykke sende brev

­– Korleis hamna du i Fitjar?

Sokneprest Bjørlykke sende brev til forstandar Ragnar Forbech ved Menighetssøsterhjemmet med spørsmål om Gudrun Skumnes kunne komma til Fitjar og begynna i arbeid i heimbygda. Gudrun blei innkalla til forstandar Forbech, som refererte til brevet frå Bjørlykke. Dei hadde ikkje hatt sjukepleiar på tre år, etter at Guri Aadland hadde slutta. – Å, stakkars folk, sa forstandaren.

I brevet frå sokneprest Bjørlykke 6. desember 1946 skriv han:

«Herr pastor R. Forbech
Menighetssøsterhjemmet, Oslo.
              Deres brev vedkommende søster Gudrun Skumsnes, har jeg mottatt, og takker så meget for det. Det var bra å høre at hun er villig å komme som menighetssøster i Fitjar.
              «Jeg ser at hun ikke kan begynne her før 1. oktober næste år. Vi får finne oss i det. Det som har mest å si er at vi kan få menighetssøster, og at vi kan si til folk at det er i orden. Man holder på å gå trett av å støtte et arbeid som man ikke ser noe resultat av. Derfor vilde jeg gjerne ha sikker beskjed om dette til jul, da vi skal ha den tradisjonelle ofring til menighetssøsteren.
              Med hensyn til lønnen kan jeg med en gang garantere den minimumslønne de nevnte – 2400 kr samt hus, lys, brensel og trygdekasse, om man kan gå høyere må avgjøres i styremøte.
              Jeg takker Dem for Deres bryderi med den sak og for det gode resultat den for vårt vedkommende fikk.
Fitjar den 6. desember 1946
John Gunnar Bjørlykke
sokneprest i Fitjar.»

– Det var då kallet kom inn, seier Gudrun. Eg hadde alltid visst at eg ville ut i menighetsarbeid. 

Det var godt for soknepresten å kunna lova kyrkjelyden sjukepleiar, og det blei nok eit bra offer 1. juledag 1947!

Også Kristi Leivestad, som gjorde teneste i Fitjar då Gudrun var barn, var utdanna ved Menighetssøsterhjemmet. – Og då eg blei menighetssøster, fekk eg brev frå henne. Det var jo ein sensasjon – for det var nesten ingen som hadde sjukepleieutdanning i Fitjar den gongen. Rett nok hadde dei hatt ein samaritt med tre månaders utdanning.

– Det var kanskje endå tøffare då Kristi Leivestad var menighetssøster, seier Gudrun, ein gong måtte ho gå over fjellet for å pleia ein mann på Stranda. Då følgde ho nok den gamle kyrkjevegen som kjem ned på Hovland. Som kjent var det ikkje ein gong kjerreveg til Stranda den gongen.

– Kven betalte deg for jobben?

– Pasientane betalte litt for pleie, og det blei ofra i kyrkja til stillinga. I tillegg samla sjuke- og fattigkasseforeininga inn pengar.

Sjokolade hjelpte mot sprøytestikk

Gudrun fortel at ho var hos pasienten dag og natt. Av og til fekk ho litt avløysing slik at ho fekk sova om natta. Men ikkje alle hadde forståing for at ho hadde bruk for å sova: – Du har vel lært å vaka du, fekk ho høyra. Gudrun hadde ikkje lært å vaka på skulen, men ho seier ho overlevde veldig greitt, og dubba av litt innimellom. Det var krevjande å reisa rundt i eit så stort område, blant anna over Selbjørnsfjorden og til Brandasund måtte ho reisa i båt

Gudrun opplevde at folk respekterte henne. Dei var krevjande, men takknemlege. Ho var innom all slags heimar, men opplevde ikkje at ho kvidde seg mykje. Ho fortel at ho har pleidd mange heilt inn i døden. Det blei kalla «siste teneste», og var ei teneste som den døyande eller familien ikkje betalte for.

­– Kva hadde du å lindra med?

Gudrun pleidde ofte kreftpasientar med store smerter. Ho fekk sprøyter av dokter Knut Moe; ho går ut frå at det var morfin. – Han visste om situasjonen, seier Gudrun.

Gudrun fortel at det hende berre ein gong at ho nekta å rykkja ut. – Den einaste gongen eg nekta, hadde bruk for å sova, seier ho.

Gudrun seier at ho tolte arbeidet godt, sjølv om ho måtte takla mykje forskjellig. –  Eg blei herda, seier ho. Det var mykje som skjer, og du veit ikkje den eine dagen kva som møter deg neste dag. Men eg visste at det var der eg skulle vera. –  Kvifor? –  Eg visste at dei trong meg, seier Gudrun.

Ei av pliktene til Gudrun var å setja sprøyter. Alle som hadde born, ville ha vaksine mot kikhoste. Men ho likte ikkje at ungar blei redde for henne, denne dama som kom og stakk dei. Mot lungebetennelse gav ho ei sprøyte kvar tredje time, i baken, der det var mest kjøt. Ein av gutane som venta på denne stikkedama blei alvorleg redd då han såg at Gudrun var på veg heim til dei: – Gud i Himmelen, kor skal eg gøyma meg? Ungane var redde dersom eg hadde stukke dei, og derfor prøvde eg å få tak i noko godt å trøysta dei med. Sjokolade hjelpte mot sprøytestikk!

Gifta seg med Einar Tufteland

Etter tre og eit halvt år som menighetssøster hadde Gudrun fått nok, og blei samd med mannen sin om at det var tid å gi seg. Ho slutta i arbeidet til nyttår 1951, og gifte seg med Einar Tufteland. Spesielt tok all reisinga på. Skulle ho over Selbjørnsfjorden, måtte ho ta med seg sykkelen og komma seg om bord i «Bremnes» klokka kvart på fire om morgonen! Og sykkelen var hennar eigen; den kosta 50 kr, som ho måtte betala sjølv. Og ho fekk ikkje sykkelgodtgjersle, for han kunne bli brukt privat!

Det var ekstra utfordrande dersom ho hadde fleire pasientar på same tid ulike stader i den vidstrekte bygda. Ein gong hadde ho ein pasient med brystsvull på Raunholm og ein med lungebetennelse i Vik. Det var ikkje enkelt å få gitt ein dose med penicillin kvar tredje time. Ho overnatta ei natt i Vik og ei natt på Raunholm for å få det til å gå opp. Det var ikkje enkelt då ho hadde ein pasient på Fodno og ein på Vestbøstad heller. Då fekk ho bror sin, Mads Skumsnes, til å setja sprøyta i pasienten på Vestbøstad. Han hadde avtent verneplikt i saniteten, og hadde lært å setja sprøyter. Dette likte ikkje dokter Ritland på Stord. – Men det er jo ulovlig! sa han.

Ingen dans på roser

Livet blei ingen dans på roser for Gudrun etter at ho slutta som menighetssøster. Saman med mannen sin, Einar Tufteland, fekk ho to døtrer. Men i september 1956 døydde mannen hennar, og ho sat att åleine med to jenter, på to og fire år. Dette knekte ikkje Gudrun, som klarte seg godt både på heimebane og i arbeidslivet. Når eg spør korleis ho har klart det, svarer ho: ­– Du veit, eg er sterk, eg!

I 1967 klarte ho endeleg å ta førarkort for bil, etter at ho i mange år hadde vore avhengig av buss og sykkel. Ho seier at ho hadde mykje glede av bilen, men ho sleit med å klara førarprøven. Sjåførlærar Olver Hystad oppmuntra henne, han ringte og sa: – Gudrun, du er ei av dei få som har bruk for bil!

På denne tida arbeidde Gudrun mykje på sjukeheimen på Fitjar, i tillegg til at ho hadde mor si buande heime på Tveita i åtte år. Etter kvart tok ho meir vakter på sjukehuset på Stord, og fekk fast jobb der. Ho likte seg godt på Medisin post 4, med hjartepasientar som ofte klarte seg bra. Her hadde Gudrun ein god arbeidsplass til ho gjekk av med pensjon midt på 1980-talet.

Diakoninemnda

Då Gudrun var godt oppe i 70-åra blei ho leiar for diakoninemnda i Fitjar kyrkje. Som leiar førebudde eg sakene og kalla inn til møte. Det var ei fin tid, eit rikt og meiningsfullt arbeid, seier Gudrun, for folk var takknemlege.

For vel to år sidan sette Gudrun bilen frå seg for godt. Då var ho godt over 92 år gamal. Men framleis liker ho å koma seg ut, og turen går gjerne til bedehuset i Osternes. – Der kjenner eg meg heime, seier Gudrun til slutt.