Stolpejakt på Ålforo med Jostein Siglen er absolutt å anbefala. Foto: Kjetil Rydland.

Søndag drog ein gjeng godt vaksne på tur langs gamle skulevegar på Ålforo, frå Tongjen i sør til Dalatongjen i nord, og fekk eit spanande møte med ein typisk vestnorsk kystnatur, og mykje viktig fitjarhistorie.

Turleiar var lokalkjende Jostein Siglen, som fekk sett i land dei åtte seniorane i ei idyllisk vik heilt sør på Tongjen. Akkurat her viste det seg at ingen av oss hadde vore i land før, bortsett frå underteikna, som var den einaste ekte landkrabben i følgjet. Men det var då Arne Sørheim var lærar i Ovbygdo, og John F. Kennedy framleis var president i USA.

Heilt i sør på Ålforo steig me i land. Foto: Kjetil Rydland.

Ålforo er den største av alle Fitjarøyane, og det er ein dryg marsj å gå frå sør til nord. Rundt fem timar brukte me, i moderat turtempo, og GPS-ane viste litt over 9 km. Dermed fekk me god tid til å sjå oss om, både heimover mot «Fastlands-Fitjar» og utover mot nabokommunane våre og dei andre Fitjarøyane. Og me fekk rikeleg høve til å reflektera over viktige delar av fitjarsoga.

Straks me begynner å stiga oppover frå sørspissen på Tongjen får me god utsikt over til Aga, som blei overført til Bømlo kommune i 1995. Her budde i si tid Peder Nilsen Aga, som var ordførar i Fitjar i mange år, og truleg er den enkeltperson som har største æra for at Fitjar framleis er eigen kommune. Han kjempa hardt under kommunereforma på 1960-talet, og lukkast i å unngå kommunesamanslåing med Stord.

I si tid var det stor busetnad på Ålforo, blant anna i Fattigmanshamn, Sætravikjo, Kuvikjo, Hatlevikjo og Dalen. I gamal tid var dette husmannsplassar under Fitjargarden. I dag er det berre nokre få fastbuande att, på Tongjen. Ungane frå alle desse gardane gjekk i si tid på Hatlevik skule, som ligg eit lite stykke sør for Hatlevikjo. Me nytta høvet til å helsa på ein av dei siste fastbuande på Ålforo, Hans Tangen, som er fødd i 1932.

Han forklarte oss korleis me skulle følgja den gamle skulevegen hans, der han gjekk for rundt 80 år sidan. Enkelte stader er det ulendt og mykje brakje å kjempa mot, etter at vegen ikkje har blitt brukt sidan skulen blei nedlagd midt på 1960-talet. For det meste går det likevel greitt å følgja trakket nordover øya. Men dei hadde dryg skuleveg frå Tongjen til skulen, som ligg mellom Kuvik og Hatlevik; det må ha teke minst ein time kvar veg.

Eit lite stykke nord for Tongjen, ligg Fattigmannshamn, med utsikt austover mot Koløyo og Korsvikjo. Namnet er nok brukt nedsetjande, men tyder ikkje at dei som budde der var fattige. Litt lenger sør i leia, i Spissøyhamn, hadde munkane frå Halsnøy Kloster «hospits» i gamal tid. Her kunne reisande søkja hamn og husly mot betaling. Dei kan ha gitt Fattigmannshamn namn, fordi folk tok inn der fordi dei ikkje ville betala for munkane sine tenester.

Tørres Olson Fattigmannshavn f. 1840 selde bruket sitt og flytta til Koløyo, der han var snikkar, handelsmann og postopnar. Han var far til Helge Johannes Tørresson Koløen, som flytta inn til Koløystø i 1909. Son hans igjen var Isak Koløen, som starta trelasthandelen og trevarefabrikken som var den største bedrifta i Fitjar i mange år. Isak Koløen AS er forløparen til vindaugsfabrikken på Sjoarreset. Ein annan kjend mann frå Fattigmannshamn var Ole Emil Havn, f. 1914, handelsmann, minkfarmar og ordførar i Fitjar.

- Annonse -

Søndagsturen vår gjekk vidare nordover lags gjengrodde stiar, berre delvis haldne opne av nokre sauer. Og me unnte oss ein tur over høgaste toppen på Ålforo, som ber det lite originale namnet Storhaugen, og ligg 100 moh. Her er det ei imponerande utsikt heimover mot vindmøllelandet på Fitjar, nordover mot Austevoll og utover Fitjarøyane i alle retningar.

Kuvikjo er ein retteleg idyll litt lenger på vestsida av øya. Eit stykke lenger nord ligg Hatlevik skule, som blei lagt ned midt på 1960-talet. Den blei plassert i «ingenmannsland» i utmarka mellom gardane Kuvik og Hatlevik.

I dag er Hatlevik mest kjend for Hatlevikbasaren, blir blir skipa til kvart år den første søndagen i juli. Her er bedehuset og mange gamle hus haldne godt i hevd, og sauer betar på bakkane. Det var bakeri og handel i Hatlevik frå rundt 1850 til 1972. Den siste postopnaren og handelsmannen var Harald Rutledal frå Gulen, som kom til krinsen som lærar, og gifte seg med Laura Kristine Kristoffersdotter Hatlevik.

Dalen ligg på den nordre enden av Ålforo, og deler Stokksund i to leier, Nyleio i vest og den gamle Engesundsleio i aust.

(Kjelde: Fitjar bygdebok, 1986)

Det krev sin mann å gå Ålforo på langs, men er absolutt å anbefala.
Havørn ved Ivarsøyo. Foto: Kjetil Rydland.