På dette biletet frå Inste Klovskar ser me tydeleg at midt på er Botnavatnet mest delt i to av eit lågt nes, slik at vatnet har to basseng. Dette er og ein typisk islaga formasjon, ein såkalla terskel etter ein brefront. Foto: Kjetil Rydland.

Karl Gloppen hadde mange interesser, og ei av desse var geologi. Han visste meir enn dei aller fleste om geologien på Fitjar, og i dette kapitlet skriv han litt om bergartane kring Botnavatnet.

Av: Karl Gloppen

Bergartane kring Botnavatnet er ikkje einsarta. På nordsida er det eit område med lys granitt (kaligranitt). Ved vestenden er det meste av terrenget dekt av morenejord og stein, men under dette laget – og i sidene av Kløvskarfjedlet – finn me ein mørk bergart. Namnet er diabas. Det er ein omdanna basisk steinsort, med små krystallar.

Midt på sørsida av vatnet ser me ein markert forkasting som går frå stranda, og skrått oppover dei bratte Botnabråta. Her går den skarpe grensa mellom diabasen og granitten i Kløvskarfjedlet. Dette granittfeltet sender ein liten avløpar ned til vatnet – og utover det låge neset som nest deler vatnet i to.

I denne forkastingsgrensa mellom dei to bergartane – frå sprekker i berget – sildrar det ut kaldt, klårt grunnvatn under ein liten heller, heile året.

Berget går så å seia stupbratt ned til vatnet. Her finn me ein stutt, låg steingard, kalla ”Botnagarden”. Frå gammalt av var den stengjegard for hestar og kyr for hestar og kyr frå gardane Vik og Tveita, som gjekk på sommarbeite her i Indre Botn.

Ved Botnagarden på sørsida av vatnet blei det sperra om sommaren, slik at dyra ikkje klarte å koma seg heim. Foto: Kjetil Rydland.

Denne steingarden har ikkje noko le til å opna og lukka passasjen. Muren vart riven ned kvart år i september, når det var ”heimbøing”, og bygd opp att om våren – i mai – etter ”avbøing”. Dette er eit uvanleg og interessant døme på praktisk improvisasjon! Ovafor Tøkjet stig fjellsida så bratt opp at det ikkje er råd – for husdyr – å koma seg heimover til bygdars, ikkje ein gong for den frekkaste ”bøtjuv”.

Ved inste enden av Botnavatnet stikk ein morenerygg seg utover i denne grunne delen av vatnet og kverv brått bort i djupet. Foto: Kjetil Rydland.

Men i eit intervju fortel Ole Berge Helland at han ein gong var med og avbøa to kviger. Han og faren, Jens B. Helland, jaga dei eit godt stykke innover stien mot Indre botn. Men då dei snudde og var på heimveg, høyrde dei lyd av folk eller dyr bak seg. Og der, på stien, kom dei to kvigene rekkjande etter. Den eine kviga var særs heimekjær. Karane stansa ved Botnagarden og lødde opp att steinmuren. Men då dei gjekk vidare, sette den eine kviga på vatnet og sumde forbi steingarden, og den andre følgde etter!

På sørsida – eit par hundre meter lenger vest, like ved fjellstien – finn me ei lita, grunn oppkome. Denne kjelda har også godt, kaldt drikkevatn heile året. Ja, endå til under lang tørketid held vatnet seg kjølig. Om vinteren, under snø og islag, piplar det fram kaldt, klårt kjeldevatn i oppkoma. Eg har sjølv fleire gonger kasta meg ned på kne og sløkt tørsten der, eller bytt ut det lunka vatnet på flaska og fylt opp med ”botnavatn”!

Utfallsosen i vestenden dannar ein flat terskel. Med normal vassføring renn vatnet i fleire løp ut her, mellom flate bergrygger. Men i stor flaum er det uråd å vassa tørrbeint over osen. Smalen nektar òg å forsera elva då. Først i år 2003 vart det laga ei lita bru over Botnavatn-osen. Der er det òg sett opp bægjegjerde (bæbje, hindra, møta og stansa eller tvinga til å ta ei anna lei) for smale.

Der den store morenen møter grovura på nordvestsida av Indre Botn, heiter det ”Tøkjet”. Dette namnet samsvarar med ”Tøkjet” ved Svartavatnet. Dette ligg også nede ved vasskanten der det flate terrenget møter ein bratt bergknatt.

Om sommaren – når sauene skulle ”ruast” – vart flokkane drivne ned til vatnet, og vestover mot Tøkjet. Ved Svartavatnet var det mura ein slik innhegning. Truleg har dei nytta ei eller form for gjerde her.

Utsikt innover Botnavatnet, med Litlasåto og Mehammarsåto i det fjerne. I framgrunnen brua over Tveitaelvo, som har begynt å tapa seg. Foto: Kjetil Rydland.