"Med lov skal land byggja" står det på støtta over Håkon den gode, og Jørn Øyrehagen Sunde viste kor viktig lovgjevinga til Håkon den gode var for framveksten av ei norsk statsmakt. Foto: Kjetil Rydland.

Høgdepunktet under gårsdagens Håkonarstemne var foredraget til den kjende rettshistorikaren Jørn Øyrehagen Sunde, som sette den gamle helten vår inn i sin rette historiske samanheng.

Rundt 60 historieinteresserte møtte opp i Parken til Håkonarstemnet, som markerte at det er 60 år sidan riksmonumentet over Håkon den gode blei reist på Fitjar, i 1961. Dei frammøtte var nok godt utrusta med lokalhistorisk kunnskap frå før, men eitt og anna gullkorn vanka nok for dei 30–40 som blei med på rundtur i kulturløypa.

Rådmann Olaug Haugen og eldsjel Karvel Strømme kan smila lurt både før og etter Håkonarstemnet 2021. Foto: Kjetil Rydland.

Levande formidling av lokalhistorie

For arrangøren slo på stortromma denne gongen med guidar som Karvel Strømme, Bjørn Haaland og Magnar Kloster. På vandringa fekk dei frammøtte ei solid innføring i historia til Fitjar kyrkje, både den som blei bygd i 1867 og den gamle, frå byrjinga av 1100-talet. Vandringa gjekk òg oppom kongstunet på Fitjargarden, med Håkonarbrunnen, og den veldige gravrøysa frå bronsealderen på Rimsvarden.

Etter vandringa samla det seg eit publikum på rundt 60 i Parken. Dei fekk ei levande framstilling av livet til Snorre Sturlason (1179–1241), den islandske forfattaren og politikaren som har gitt oss soga om Håkon den gode og dei andre norske kongane i gamal tid. På ein måte som berre islandsvenen og islandsætlingen Karvel Strømme kan.

Bjørn Haaland fortalte om Håkon den gode, og gav møtelyden ei dramatisk skildring av slaget på Fitjar i 961. Tom Rydland avslutta seansen i Parken med å framføra Håkonarmål.

I hagen på Fitjar vidaregåande skule framførte medlemmer sekvensar frå Håkonarspelet, og her syng den kjende avslutningssongen frå spelet, saman med blant andre Bente Bjelland, Tom Rydland og Bjørn Haaland. Foto: Kjetil Rydland.

Ungdommen fekk vist seg fram på Fitjar vidaregåande skule

Kanskje til ekstra stor glede til alle som ikkje hadde unnt seg ein god laurdagsfrukost, serverte elevane ved Fitjar vgs. mjød og laks i hagen på skulen. Under leiing av kultursjef Bente Bjelland framførte medlemmer av Fitjar ungdomsråd brotstykke frå Håkonarspelet, i fint samspel med rådmann Olaug Haugen.

Birgitte Løklingholm serverte laks frå Engesund Fiskeoppdrett. Foto: Kjetil Rydland.

Øyrehagen Sunde viste kor viktig Håkon den gode og dei andre vikingkongane var for danninga av ei norsk statsmakt

Me som har høyrt den kjende rettshistorikaren frå Uskedalen før, fekk ei ny stadfesting på korfor professor dr. jur. Jørn Øyrehagen Sunde er i ferd med å bli ein av dei mest populære foredragshaldarane i Noreg.

På sin særeigne og engasjerande måte tok den kjende professoren oss med tilbake til Håkon den gode si tid, og sette kongen «vår» inn i ein historisk og sunnhordlandsk kontekst. Han viste korleis Håkon som lovgjevar var med på å byggja opp ei norsk statsmakt, som knapt hadde eksistert før. Håkon var sjølv lovkunnig, etter å ha blitt oppfostra av engelske kong Adalstein, som var ein kjend lovgjevar.

I tillegg nytta Håkon den gode seg av kunnskapane til den mest lovkunnige mannen i Noreg på denne tida, Torleiv Spake. Rundt år 950 oppretta kong Håkon leidangen, det første norske forsvarssystemet.

– Då han laga denne lova, overgjekk Håkon den gode fosterfar sin i England, slo Øyrehagen Sunde fast.

For at dette forsvarssystemet skulle fungera, trongst det eit administrasjonsapparat, og det var basert på tillit. Folk måtte ha tru på at det fungerte, og måtte gjera si plikt under fråvær av tvang. Eit slikt system basert på tillit var byrjinga på ei norsk statsmakt, poengterte Øyrehagen Sunde.

Som kjent skal innføringa av kristenretten på Moster i 1024 markerast med eit 1000-årsjubileum om tre år. Øyrehagen Sunde viste korleis den «gamle røvaren» Olav Haraldson hadde vore ute i Europa og fått ideen om å gi lover, og nye idear frå kristendommen. Olav Haraldsson hadde ein ambisjon om å laga lover for heile Noreg.

Jørn Øyrehagen Sunde viste korfor han er ein av dei mest populære foredragshaldarane i landet. Foto: Kjetil Rydland.

Tinget på Moster i 1024 var som ei «riksforsamling», og fleire nye ting kom inn i lova, etter inspirasjon frå kristendommen.

– Vi skal ikkje ta frå andre, men handla og kjøpa, var eit viktig element i den nye lova, slo Øyrehagen Sunde fast.

Han viste òg til at lovene måtte visa større respekt for individet, fordi «alle er skapte i Guds bilde». Eit utslag av dette var at høvet til å bruka kvinner økonomisk i ekteskapsalliansar blei avgrensa. Dette førte til at fattige eller «vanlege» kvinner frå no av kunne gifta seg med kven dei ville.

Magnus Erlingsson frå Etne var konge i Noreg frå rundt 1163 til 1184. Han var med på å vidareføra vekta på individet i norsk lovgjeving. No blei det forbode å bera nyfødde barn ut for å døy. Fram til no hadde far hatt rett til å bestemma kven som skulle leva eller døy, men no blei dette ulovleg, sjølv om det framleis blei gjort i smug. Magnus Erlingsson tok lova til Gulatinget, for å få ho vedteken, og heldt dermed oppe tingtradisjonen i norsk lovgjeving, påpeikte Øyrehagen Sunde.

Til slutt i foredraget sitt minte foredragshaldaren om Sunnhordland sin posisjon i dette biletet. Me har alltid vore ein open region, som har teke imot inspirasjon utanfrå. Me har alltid hatt for mykje fisk og for lite korn. Derfor har sunnhordlendingane måtta handla, og den som handlar, observerer.

Innføringa av nye idear skjedde ikkje utan motstand, og Brynjar Stautland bergtok forsamlinga med ein monolog på om lag 15 minutt. Her beskreiv han korleis det kjentest ut for «Rane viking» å bli utsett makta til kristningskongen Olav med dei nye ideane, på ein nær og levande måte. Utan å «falla ut av» den krevjande rolla ein sekund, fekk han forsamlinga til å sitja som fjetra, og me kunne høyrt ei knappenål falla på golvteppet. Ein sterk kunstanarleg prestasjon!

Bømlingen Brynjar Stautland har spela kristkonge i Mostraspelet, men denne gongen bergtok ha foramlinga i Kultursalen med ein monolog der vikingen Rane sleit med å godta den nye trua som kom til Moster rundt år 1000 Foto: Kjetil Rydland.

– Vi må nå dei unge!

Som avslutning på programmet i Kultursalen, innleidde prost Svein Arne Theodorsen til ein liten temadebatt, der Øyrehagen Sunde sat i panelet saman med rådmann Olaug Haugen, stortingsrepresentant Tore Storehaug frå Sogn og Fjordane (KrF) og Per Morten Ekerhovd, som er fylkesdirektør for kultur, idrett og inkludering.

I foredraget sitt brukte Jørn Øyrehagen Sunde mykje humor, men no blei han med eitt gravalvorleg. Han minte om at verda endrar seg fort i vår tid; tempoet i endringane er større enn nokon gong. Og me står overfor store globale utfordringar, sa han, og minte om at:

– Me skal skapa deira verd, slik at dei får ei god framtid!

Panelet i debatten, f.v. Jørn Øyrehagen Sunde, rådmann Olaug Haugen, stortingsrepresentant Tore Storehaug og fylkeskultuyrsjef Per Morten Ekerhovd. Foto: Kjetil Rydland.